اسلام و روابط اجتماعى

س: روابط اجتماعى در اسلام چگونه است؟

ج: هر جامعه از تعدادى جوامع كوچك و بزرگ نظير خانواده تشكيل مى شود و رژيم حاكم بر هر جامعه با وضع قوانين و مقرراتى روابط افراد جامعه را با يكديگر در اين جوامع كوچكتر مشخص مى كند. رژيمهاى طاغوتى هيچگاه تمايلات ذاتى و فطرى انسانها را در نظر نمى گيرند و روابط اجتماعى را به سود خودشان بر مردم تحميل مى كنند. اما اسلام، از آنجا كه دين فطرت است، تنها با برانگيختن تمايل فطرى انسانها به نيكى و پاكى و نفرت باطنى از آلودگى و پليدى روابط اجتماعى را تنظيم مى كند.

هر جامعه را مى توان متشكل از واحدهاى كوچكتر اجتماعى زير دانست:

1 ـ خانواده.

2 ـ زمين دار و كشاورز.

3 ـ فروشنده و خريدار.

4 ـ دانش آموز و آموزگار.

5 ـ اجتماعات مذهبى.

6 ـ سفرهاى حج و زيارت.

7 ـ سازمانهاى دولتى.

8 ـ مجالس عمومى.

9 ـ يگان هاى نظامى.

10 ـ دولت و ملت.

اسلام، براى هريك از اين واحدهاى اجتماعى مقررات و آداب و رسوم خاصى ارائه كرده است.

1 ـ خانواده: در خانواده هركس وظيفه اى دارد. مرد و زن هر كدام وظايفى دارند و هر دو بايكديگر نسبت به فرزندانشان وظايفه اى دارند، فرزندان هم نسبت به پدر و مادر وظايفى دارند و خويشاوندان نيز نسبت به يكديگر وظايفى، اين وظايف اختصاص به يك موقع معين و يك مورد خاص ندارد. همه جا و همه وقت و در همه موارد عموميت دارد. بعضى از اين وظايف واجب، بعضى مستحب، بعضى حرام، بعضى مكروه و بعضى هم مباح. اسلام براى ازدواج و روابط زناشويى، مسئوليت شوهر براى تأمين مخارج خانواده، تمكين زن از شوهر، اخلاق خانوادگى، روش تربيت فرزندان، نامگذارى فرزندان و نيز مسائل ديگر مربوط به خانه و خانواده، مقررات جامعى وضع كرده است.

2 ـ زمين دار و كشاورز: در اسلام، براى كليه مسائل مربوط به كشاورزى، آداب و شرايط و حقوق و وظايفى مشخص شده است. مزارعه و مساقات كه دو مبحث از مباحث حقوقى اسلام است، شامل احكام مربوط به قراردادهاى منعقده ميان مالك زمين و كشاورز و اجير گرفتن براى آبيارى مزارع و باغات است و به موضوعاتى از قبيل تعيين سهم كشاورز، كيفيت اجير كردن كشاورز، حقوق كشاورز، و حقوق زمين داران و غيره مى پردازد.

3 ـ فروشنده و خريدار: اسلام براى هرنوع داد وستد، طرفين معامله و آداب معاملات، شرايط و مقررات بخصوصى وضع كرده است. احكام معاملات در فقه اسلام شامل انواع داد و ستد، خريد و فروش، رهن و اجاره و غيره مى باشد.

4 ـ دانش آموز و آموزگار: آموزش و پرورش در اسلام از جهات مختلف مورد توجه بوده است. اسلام شرايط معلم، آداب شاگردى، چگونگى درس و هدف واقعى تحصيل علم را بطور كامل بيان فرموده است. اهميت تعليم و تربيت در اسلام به حدى است كه مرحوم شهيد ثانى(ره) در اين زمينه كتابى تأليف كرده است بنام (منيه المريد فى آداب المفيد والمستفيد)(1) و كليه مسائل مربوط به تعليم و تربيت را از ديدگاه اسلام و قرآن و مكتب اهلبيت (ع) مورد بررسى قرار داده است.

5 ـ اجتماعات مذهبى: اسلام، عبادات را از هر جهت مورد توجه قرار داده است از جمله، آداب تجمع براى عبادت، عبادتگاهها، خصوصيات مسجد، شرايط امام جماعت، آداب معاشرت مؤمنان با يكديگر و روابط امام و مأموم را به تفصيل بيان كرده است.

6 ـ سفرهاى حج و زيارت: موسم حج، موسم زيارت پيغمبر اكرم (ص) و هريك از ائمه طاهرين (ع) در اسلام تعيين شده است و كليه شرايط و آداب و خصوصيات مربوط به آن مورد توجه قرار گرفته است. (كتاب الحج) جواهر، (كامل الزيارات) و (كتاب المزار) بحارالانوار، را مى توان نام برد.

7 ـ سازمانهاى دولتى: خصوصيات اطرافيان حاكم، شرايط قاضى و همكارانش و ديگر خصوصيات مربوط به كارمندان و اعضاى سازمانهاى دولت، بطور كامل در اسلام مورد توجه مى باشد.

8 ـ مجالس عمومى: مانند مجالس عروسى و سوگوارى و امثال آن. اسلام به تفصيل به بيان آداب و چگونگى برگزارى و ديگر مسائل مربوط به اين گونه مجالس پرداخته است و علماى اسلام، در كتابهاى خود فصلى را به اين مباحث اختصاص داده اند، بنام (كتاب العشره).

9 ـ يگانهاى نظامى: آداب بسيج و راحت باش، اطاعت سربازان و سپاهيان از امراى ارتش و روابط امراء با لشكريان به تفصيل در شرع مقدس اسلام بيان شده است و مباحثى از فقه اسلام به عنوان (كتاب الجهاد) به اين مسائل اختصاص دارد(2).

10 ـ دولت و ملت: اسلام وظايف ملت نسبت به دولت، وظايف دولت نسبت به ملت و بطور كلى روابط دولت و ملت را دقيقا مورد توجه قرار داده است.

مباحث مذكور كه امروزه علم مستقلى را با عنوان جامعه شناسى تشكيل مى دهند، چهارده قرن پيش توسط پيشوايان اسلام مطرح شده و به تفصيل بيان شده است و از هر حيث بقدرى كامل است كه شايد بتوان گفت افزودن بر آن ممكن نيست!

جامعه اسلامى داراى امتيازات زير است:

1 ـ در جامعه اسلامى فساد راه ندارد.

2 ـ در جامعه اسلامى همه نسبت به يكديگر اعتماد متقابل دارند.

3 ـ در جامعه اسلامى همه از آرامش و اطمينان خاطر برخوردارند.

اينها همه، آثار رهنمودهاى حياتبخش اسلام است كه اگر انسانها به كار بندند و برنامه زندگى خود قرار دهند، در پرتو اسلام در دنيا و آخرت سعادتمند خواهند گرديد.

1 ـ اين كتاب توسط آقاى سيد محمود موسوى با نام (سراج المبتدئين فى علوم آل محمد المعصومين (ع)) به فارسى ترجمه شده است كه در سال1398 ق براى بار دوم در اصفهان به چاپ رسيده است.

2 ـ در اين زمينه كتاب (الجهاد) توسط نويسده محترم همين كتاب نوشته شده و به چاپ رسيده است. ناشر.