مقاله رسید از آقای دکتر سيد محمد ثقفی استاد دانشگاه

بسم الله الرحمن الرحيم

 «مرجعی آشنا با روح زمان»

«دكتر سيد محمد ثقفی»

 در سنت فقاهتی تشيع، در بازيابی و دريافت دستورات ديني، رجوع به عالمان دين شناس و فقهای جامع درباره «پديده های نوين» زندگي، رمز بقای مکتب و تداوم فرهنگي، ايمانی علوم اهلبيت عليهم السلام بوده است. دقيقاً رمز بقا در فهم و بازيابی و استنباط عالمانه در مورد پديده ها که نشان از آينده زندگی و تحولات زمان دارد، تضمين شده است و به اين ترتيب، عامل «اجتهاد، و استفراغ وسع شخصيت علمی اسلامی در تحليل مسائل و درک واقعيت زمان در پديده های زندگی ,ابزاری بوده است که تشيع را همواره پويا و زنده نگه داشته است. از اين جهت، همواره عالمان اسلام شناس و فقهای نامدار، علاوه بر دارا بودن فضيلت تقوا و علم، استنباط مسائل در همه جوانب آن، بر حسب مقتضيات زمان و تحوّلات دوران»، عمده تلاش علمی آنان بحساب می آيد و از اين بعد است که عالمان اسلامی، در نهضتهای اجتماعی و حرکتهای فرهنگي، پيش قراولان نهفت اجتماعی بوده اند و به همين جهت است که در همه نهضتهای اجتماعی جهان اسلام فقهای نامدار پرچمداران نهضت های استقلال طلب و مبارزان ظلم ستيز بوده اند.

گرچه در اين ميان مرحوم علامه نائينی با تحرير رساله وزين «تنبيه الامه» اصول مشروطيت را منطبق با تعاليم اسلامی و با استفاده از اصول فقه، اصولی را در اداره کشور ارائه مي داد، اما واقعيت اين است که آنهم نيز خيلی کلی بوده و فاقد برنامه ريزی دقيق و جزئی در تنظيم روابط دولت و ملت، سياست داخلی و روابط بين الملل و خارجی بود. اما اين موضوع از طرف شخصيتی روشن ضمير بمانند نائينی بوده است، وگرنه حتی ارائه اين نحوه اصول هم در ميان طرفداران «مشروطه مشروعه» ديده نمی شود و به تعبير نويسنده ای «امّا چون آن زمان اصول اسلام «تدوين» نشده بود و به شکل منابع خام دست نخورده باقی مانده، باعث شد که شهيد شيخ فضل الله نوري(ره) نتواند در برابر هجوم فرهنگ مدرن غربی و تبليغاتش مقاومت کند. زيرا که وی قادر به ابراز خواست خود نبود و تنها به اين بسنده مي کرد که «حکومت بايد مشروعه» باشد و در غيبت امام زمان(عج)، مرجع هدايت و رهبری مردم فقط حق مجتهدان و علمای دين است، پرواضح است که سخنان فوق هر چند اصيل و پر محتوا ميباشد امّا چون بدون برنامه ريزی طرح شده بود قادر به اقناع نسل انقلاب نبود.»[1]

لزوم برنامه ريزی و طرح مسائل جزئي:

آنچه زعمای اصلاح عصر جديد را در نهضت اسلامی از ديگر رهبران مسلمان در نهضتهای گذشته متمايز ميسازد، توجه باين نکته اساسی و طرح برنامه ريزی منظم و ارائه نظريه های اسلام در رابطه با پديده های نوين عصر جديد بوده است.

و دقيقاً از برجستگان اين طيف علمای روشن بين و آگاه به روح زمان، مرحوم آيه الله حاج سيدمحمد شيرازی بود که اخيراً به رحمت خدا پيوست.

زندگينامه آيه الله شيرازی:

او به سال 1347 هـ در نجف اشرف بدنيا آمد و در شهر کربلا در خاندان علم و فضيلت رشد کرد و تربيت شد. پدرش آيةالله ميرزا مهدی شيرازی از خاندان مجدد قرن اخير آيةالله سيدمحمد تقی شيرازی است. از محضر مراجع زمان؛ بمانند پدرش ميرزا مهدی شيرازی و آيةالله سيد محمد هادی ميلانی استفاده کرده و به مراتب عاليه اجتهاد رسيد، مرحوم آيةالله آقا سيد عبدالهادی شيرازی، نخستين مرجعی بود که به ايشان اجازه اجتهاد داد. او بعد از وفات پدرش ميرزا مهدی شيرازی، زعامت و مرجعيت شيعيان کربلا را بعهده گرفت، چندين بار از عراق، مهاجرت کرد، بار اوّل بجهت مبارزه شديد با حزب بعث عفلقی به کويت آمد و مدت 10 سال در آن بلاد رحل اقامت افکند. بار دوم پس از تهديد به ترور از جانب مزدوران عراقی به حوزه علميه قم تشرف يافت و از آن زمان وجود پرفيضش نوربخش محافل علمی و دينی بود تا اينکه ماه گذشته در دوم شوّال به رحمت خدا واصل شد.

مرجعيت، مديريت است:

ميگويند بعد از فوت مرحوم شيخ انصاری، در سال 1281هـ ، سه نفر از اعاظم علمای شيعه، در زمينه مرجعيت و جانشينی شيخ انصاری، قرار داشتند، آيةالله فاضل شربيانی، آيةالله ممقانی و آيةالله ميرزای شيرازی. هرسه بزرگوار دارای فضيلت و حائز شرايط اجتهاد بودند امّا مرحوم ميرزای شيرازی در اين ميان علاوه از شرايط علم و تقوا، از استعداد خاصی در مديريت اجتماع دينی برخوردار بوده است. پس از آنکه لباس زعامت دينی و مرجعيت تشيع به قامت وی، استوار آمد، يکی از جملات قصار خود را درباره مرجعيت دينی چنين گفته است: «مرجعيت، مديريت است» آری دقيقاً کلام ايشان جمله ای است که از واقعيت حکايت ميکند «مرجعيت مديريت است» مديريت نه علم و آگاهی است که از راه اکتساب و تحصيل بدست آيد بلکه نوعی هنر است که بيشترين تمرين را می خواهد و آزمايش را ، ديدن محيطهای مختلف، برخورد با اقوام گوناگون , آشنايی با زبان و روانشناسی خاص اجتماعی و هر طبقه ای را با فرهنگ ويژه آن، برخورد کردن و اين چنين است که اين مقام در شأن هر مدعی صاحب علم اگر علامه دهر هم باشد نيست. بلکه «مرد ميدان» ميخواهد و هنر مديريت و دقيقاً آيةالله سيدمحمد حسينی شيرازی نيز بمانند جدش مجدد قرن از همين فضيلت و هنر برخوردار بود و از شايستگی خاصی در اداره امور، اِشراف به جوانب موضوع، کارائی در زمينه های مختلف، ارتباطات بين المللی , فعاليت در عرصه های گوناگون، بهره مند بوده است.

اينک جا دارد که به اجمال به فعاليتهای علمی، قلمی، اجتماعی و فرهنگی آيةالله شيرازی اشاره ای کوتاه داشته باشيم.

1ـ دائره المعارف فقه اسلامی

بسياری بوده اند از علمای شيعه که به تنهائی دست به نگارش دائرةالمعارفی زده اند، البتّه هر عالمی در زمينه ای خاص، تاريخی، حديثی، رجالی، فقهی و... مانند علامه سيدمحسن امين در دائرةالمعارف «اعيان الشيعه»، علامه امينی در «الغدير» آيةالله خوئی در «معجم رجال الحديث» صاحب جواهر «جواهرالکلام» و... امّا کمتر کسی از عالمان شيعی وجود داشته است که فقه را در تمام زمينه های آن، حتّی در شاخه و فروع ابواب آن کتاب بنويسد و مباحث اسلامی را در آن زمينه بمانند آيةالله شيرازی مطرح نمايد.

يک نگاه کوتاه نشان می دهد که اين عالم بزرگوار چه مقدار به جوانب موضوع اشراف داشته و مسائل را در ابواب مختلف در نظر گرفته است. در حال حاضر موسوعه يا دائرةالمعارف فقه اسلامی آيةالله شيرازی بالغ بر 150 جلد ميباشد که 120 جلد آن چاپ شده و 30 مجلد آن خطی ميباشد.

تطابق علم فقه بر حسب مقتضيات زمان:

آنچه امروزه در عرصه ذهنی متفکران مطرح است اين سؤال عميق است که آيا فقه موجود، در حوزه های علميه (فقه سنتی) توان پاسخ گوئی به مسائل عصر حاضر را دارد و آيا علم فقه مي تواند، پاسخ دينی سؤالات عصر ما بعد مدرنيسم را بدهد؟ امروزه در عرصه دنيا و سطح بين المللی، جهان ارتباطات و دهکده جهانی مسائلی مطرح می باشد که ديروز هرگز به ذهن حتی متفکرترين و انديشمندان زمان خطور نمی کرد، و آيا علم فقه موجود با ابزار اجتهادی خود، توان پاسخ گويی به چنين مسائلی را دارد؟

آری اگر فقهاء مدعی آنند که ميتوانند جامعه های معاصر را اداره کنند، ضرورت دارد که به طرح مسائل آن بپردازند و حوادث آينده و پديده های نوين عصر حاضر را مورد مطالعه قرار دهند.

 2 ـ آگاهی به تاريخ معاصر جهان اسلام:

کمتر کسی از عالمان اسلامی و مراجع تقليد وجود دارد که علاوه بر اسلاميات، اِشراف بر تاريخ جهان بخصوص تاريخ معاصر جهان اسلامی داشته باشد، آيت الله شيرازي، نادره وجودی است که بر اين موضوع اهميت داده است. راستی هم اگر عالمی بخواهد که رهبر جهان اسلام شود، قطعاً ضرورت دارد که بر تاريخ جهان و جهان اسلام، توطئه های استعمارگران و سرگذشت دولتهای اسلامی، مطلع شود که بتواند وضع موجود جهان اسلام را ارزيابی نموده و موضع خود را از جايگاه مرجعيت دينی اعلام نمايد.  او که ادعا ميکند رهبر سياسی است و در نقش يک قائد اجتماعی و سياسی نظريه می پردازد، بايد از تاريخ جهان اطلاع داشته باشد و از جريانات سياسی جهان معاصر آگاه شود.

سياستمدار و احياء گر:

عالمان علم سياست معتقدند که هم سياست و هم سياستمدار هر دو پيش از آنکه علم تئوری پردازی باشد، فن و هنر است . سياستمدار آن کسی است که در کورانهای حوادث سياسی، اجتماعی تجربه ديده و پخته شود و در ميدان مبارزه، سرد و گرم روزگار را چشيده و در فراز و نشيب زمان با مهارت و ديپلماسی خاصی، خود را به اهداف و آرمانهای ايدئولوژ يکی خود برساند.

1ـ جامعه بين الملل اسلامی (امت واحده):

آيةالله شيرازی تأکيد داشت اگر آيات قرآنی، گاهی جملاتی را بطور اخباری بيان ميدارد مثلاً «اِنَ هذه أمَتکم امّةً واحدةً و اَنَا رَبَکم فاعبدون»، قطعاً تحقق و انشای آن را از مسلمانان ميطلبد و باين ترتيب ايجاد جامعه واحد اسلامی مرکب از همه مليتهای مسلمان يک وظيفه اسلامی و تکليف انسان مسلمان امروز است. اگر خواهيد گفت که چگونه اين موضوع قابل تحقق است؟ او از ملل شرقی: جامعه هند و چين را مثال ميزند.

اگر جامعه اسلامی متحد می شدند، يعنی همان جماعت شيعه و سنی، ميتوانستند با تفاهم و تسامح در رفتار يکديگر، چنين جامعه ای را بوجود آورند. بالاخره بر مسلمين واجب است که رشد اجتماعی و سياسی خود را در برابر مليتهای دنيا نشان دهند.1

دموکراسی و لحاظ آراءِ مردم:

به نظر آيةالله شيرازی، اساس و پايه حکومت اسلامی، مبتنی بر دموکراسی و آراءِ مردم است. اگر جامعه ای بدون در نظر گرفتن نظر و رأی مردم، بخواهد خواسته خود را اعمال کند، قطعاً زورگويی کرده و با دست خود، مقدمات سقوط خود را فراهم کرده است.

او می گويد: از بهترين ابزار ديپلماسی، ملاحظه و در نظر گرفتن «آراء مردم» از بُعد مثبت و منفی آن است. اين وظيفه و تکليف نهضتهای اسلامی و بعد دولت اسلامی است که «آراءِ مردم» را در نظر بياورند که اولاً مخالف نظر مردم حرکت نکنند و ثانياً خود را موافق نظر مردم، تطبيق دهند. زيرا نظر مردم ميتواند هم نواقص را جبران کند و هم شوکت دولت را بشکند. وقتيکه حرکت اجتماعی مردم ببينند که دولت نميتواند همگام با آراء اصلاحی آنها همراهی کند، از دولت جدا می شوند و در نتيجه آن را ساقط ميکند و از آنجا که هيچ دولتی نميتواند بدون پشتوانه و پشتيبانی مردم، بقاء داشته باشد ضرورت دارد که خود را مطابق رأی مردم وفق دهد. چنانکه اگر ببيند که آراء مردم «مخالف اوست، ضرورت دارد که آنچه را که مردم نمی خواهند ترک گويد تا آنکه سيل بنيان کن کراهت و نفرت مردم او را نابود نسازد و محبوبيتش را مشوه و آلوده ننمايد. اين موضوع از مصاديق بارز «مسئله اهم و مهم» است و طبيعی است که «اهم» بر «مهم» تقدّم دارد که تا موضوع «اهم» بدست آيد.»1

ضرورت احزاب (سالم) در جامعه اسلامی:

آيةالله شيرازی در کتاب «الفقه السياسة» خود تقريباً 50 صفحه در مورد ضرورت حزب در دولت اسلامی بحث ميکند و لزوم تشکيلات سياسی منظم را در اداره امور اجتماعی، ضروری ميداند و اعتقاد دارد که اگر مسلمانان بخواهند، قدرت و کرامت داشته باشند، ضرورتاً بايد تشکل داشته و سازمان يافته، احزاب سالم بوجود آورند، اين سخن در جايی گفته می شود که بسياری از عالمان دخالت در حزب و تشکل سازی را خلاف شئون روحانی دانسته و آن را در شأن يک عالم دين نمی دانند.

به نظر آيةالله شيرازی، حزب و تحزب از طبيعی ترين روال زندگی انسانی است. زيرا انسانها، با همديگر در گرايشهای روانی، تمايز دارند، هر گروهی که با همديگر تناسب در گرايش های روحی و روانی داشته باشند، نوعی حزب را تشکيل ميدهند. اگر اين گرايش ها در راه «خودخواهی و «انانيت» بسيج شوند و ديگران را در منفعت خود استخدام کند فرد گرائی پديد می آيد، امّا اگر انسانها در يک «مشارکت وجدانی»، به نفع مردم قيام کنند، حزب اجتماعی تحقق خواهد يافت»2 بنابراين ايشان حزب را چنين تعريف می کند: «حزب، يک گروه و جماعت مشارکتی و مرتبط بهم هستند که در يک سازمان اجتماعی دارای فلسفه خاص برای رسيدن به حکومت فعاليت می نمايند»3

از اين جهت هر حزبی ضرورت دارد که با فعاليت و نشاط و حرکت اجتماعی خستگی ناپذير از دو شرط عمده برخوردار باشد:

پيامبر(ص) فرمود: اِنً من مکارم اخلاق الدنيا و الآخرة: الليّن، العفو و السخاء» از مکارم اخلاق دنيا و آخرت: تسامح، گذشت و سخاوت است.4

وجود حزب سالم برای آگاهی دادن به جامعه و فراهم سازی زمينه رشد اجتماعی ـ سياسی ,کمال ضرورت را دارد. احزاب سالم بسان اعضاء پيکر دولت اند که توان و کارائی خود را از عملکرد و هم فکری و همکاری چنين اجزايی دريافت مي کند و طبيعی است که وجود انديشه های گوناگون می تواند تنوع فکری را در جامعه ايجاد نمايد و وحدت اجتماعی از طريق همکاری و رقابت مثبت بوجود آيد (وحدت در کثرت).

احزاب و برنامه های اصلاحی:

بطور طبيعی احزاب سياسی ابزار حکومت و تشکيلات دولت و توسعه و رفاه است و در حل تورم و مشکلات اقتصادی و مواجهه با مشکلات اقتصادی و اجتماعی، دارای برنامه اصلاحی ميشوند و هر کدام از احزاب با استفاده از مغزهای متفکر و متخصصان علوم و فنون، بخصوص آن که دارای پايگاه مردمی وسيعی باشد برنامه های کارآمدی را ارئه می دهند. طبيعی است که نقد و احزاب و آزادی سياسی مناسب آرمانهای جامعه اسلامی ميتوانند به نحو بهتر راه حلهای مناسبی برای اداره کشور ارائه نمايند.1

اسلام و کثرت گرائی:

از نظر اسلام نيز، نبايد يک حزب بطور تک حزبی نظام امور را بدست بگيرد. زيرا تک حزبي، روش استبدادی را در پيش می گيرد که از نظر شرعی حرام است به علاوه نظام تک حزبی، پايمال کردن حقوق سياسی ديگر شهروندان است که قطعاً حرام است.

ميگويم: اگر فرض اول را قبول نمائيم (که همگان بخواهند اسلام را پياده نمايند) امّا شايد اعضای حزب دوم را برنامه ای و تحليل ديگری باشد که در روش پياده کردن اسلام، سَبک و روش ديگری دارد. نه کاملاً موافق روش حزب اول. چه اشکالی دارد که اعضاء حزب دوم نظرات و روشهای خود را ارائه دهند، بمانند دو مجتهد صاحب رأی و نظر که هر کدام از منظر خود امور و مسائل را استنباط می کنند و هردو مأجور می باشند که خودِ اختلاف آراء سبب تجلی بيشتر حقيقت، و انتقاد سبب شفافيت امور و مشکلات ميگردد. اساساً ما می توانيم همين منطق را در مورد ديگر احزاب غير مسلمان دارای برنامه و نظر، اِعمال نمائيم ولی همگی بايد با ائتلاف عاقلانه، اصلاح کشور و خدمت به مردم و آبادانی کشور را در نظر داشتند باشند.1

5 ـ تسامح و مدارا

اصولاً دولت اسلامی، به جز برای هدايت و ارشاد و خدمت به خلق، مطابق قرآن و سنت، وظيفه ديگری ندارد و از جمله دستورات اسلامی «عفو، تسامح و مدارا و هدايت و دعوت با بهترين روش است [ادفع بالتی هی احسن] پيغمبر فرمود: اَمرَنی ربَی بمداراه الناس کما اَمَرنی باداء الفرائض»2 خدايم مرا به مدارای با مردم دستور فرمود چنانچه به اَداءِ واجبات نيز حکمم داد".

آری شعار همه اديان آسمانی جذب غافلان، تعليم جاهلان و راهگشائی برای همگان بوده است و اين به جز از راه لطف و محبّت، و نه کينه و خشونت ميسور نمی باشد و به قول سعدی شيراز:

طرد و دفع ديگران بس آسان است، آدمی ميتواند با اندک ترش روئی، عالَمی را برنجاند و دل همگان را بيازارد وليکن جذب کردن و دوست بدست آوردن مشکل است و مشکل تر از آن نگه داری او، و وفای بعهد دوستی و پيمان با آرمانهای صداقت.

آيةالله شيرازی در مورد «آزاديها» در اسلام در کتاب «الحريات» خود، از 157 نوع آزادی در شأن و حق انسانی خبر ميدهد و بحث مفصلی را در همه اقسام آزادی ارائه ميدهد و خود «حق آزادی» را شاه بيت قصيده نهضت های اسلامی ميداند.1

خلاصه، نگاشتن و باز گفتن آراء و انديشه های آيةالله شيرازی، فرصت بيشتری ميطلبد که با فراغت بال دُرها سفته شود و ناگفته ها گفته گردد. ولی به جرأت ميتوان گفت آيةالله شيرازی در ميان عالمان اسلامی، عالمی آينده نگر، روشن بين، مدير، دارای برنامه منظم و انديشه پويا بود و برای هر موضوع جزئی مطالب بسياری ارائه ميداد و درباره هر حادثه ای از اجتماع و تاريخ و سياست سخنی داشت و ذهن مخاطب را روشن ميساخت.

از اغلب مطبوعات جهان اطلاع داشت و از توطئه های دشمن با خبر بود. اسلام را در سطح جهانی مطالعه ميکرد و لذا دامنه فعاليتها و تبليغات او در عرصه بين المللی مطرح بود. در هند و سوریه و...  حوزه عليمه داشت بگذريم از کشورهای اسلامی که در هر شهری و دياری اثر و آثاری از اين مرجع بزرگ ديده می شود. از همه بالاتر و برتر، شيوه رفتاری، تواضع فوق العاده، سادگی زندگی و بی آلايشی رفتار او آدمی را درسهای فراوان می آموخت.

والسلام

دكتر سيد محمد ثقفی

برگشت