مسأله 2190: (حجةالاسلام) بر هر مسلمانى، در تمام عمر، يك مرتبه واجب مىشود. و نبايد آن را از سالى كه مستطيع شده، تاخير بيندازد. تفصيل كامل احكام و اعمال حج را در (رسالهٴ مناسك حج) بيان نموده ايم.

مسأله 2191: حجة الاسلام با چهار شرط، بر انسان واجب مىشود: 1 ـ بالغ باشد، پس بر بچه واجب نيست، ولى اگر ولىّ او اجازه بدهد مستحب است. 2 ـ عاقل باشد، پس بر ديوانه واجب نيست. 3 ـ آزاد باشد، پس بر برده واجب نيست و اگر صاحبش اجازه بدهد مستحب است. 4 ـ مستطيع باشد و مستطيع بودن به چند چيز است، اول: توشهٴ راه و مركب سوارى يا پولى كه بتواند آنها را تهيّه كند داشته باشد. دوم: توانايى بدنى داشته باشد كه بتواند حج برود و اعمال آن را بجا آورد. سوم: در راه مانعى از رفتن نباشد. چهارم: به اندازهٴ بجا آوردن اعمال حج، وقت داشته باشد.

مسأله 2192: كسى كه از جهت مال مستطيع نيست، مستحب است حج بجا آورد.

مسأله 2193: كسى كه شرايط وجوب حج را نداشته باشد و با اين حال حج بجا آورد، چنانچه بعداً شرايط وجوب در او جمع شود، بايد دوباره حج نمايد و حج اوّلى كفايت از (حجةالاسلام) نمىكند.

مسأله 2194: (حج بذلى) يعنى كسى، توشهٴ راه و مركب سوارى نداشته باشد و ديگرى به او بگويد: (من خرج تو و عيال تو را، هنگام سفر حج مىدهم) در اين صورت، حج بر او واجب نيست. ولى اگر حج نكند، وجوب آن بر او استقرار پيدا مىكند و بايد به هر نحوى كه شده، اگرچه با زحمت باشد، حج را بجا آورد.

مسأله 2195: كسى كه سالهاى پيش مستطيع بوده و حج نرفته، بايد به هر صورتى بشود حج نمايد، هرچند از استطاعت افتاده باشد.

مسأله 2196: كسى كه مستطيع نيست، مىتواند براى ديگرى اجير شود، ولى اگر بعد مالى پيدا كند، بايد براى خود حج نمايد.

مسأله 2197: لازم نيست انسان براى حج، خانه، مركب، اثاثيه و مانند آن را بفروشد و به حج رود.

مسأله 2198: اگر حج براى او ضرر داشته باشد، واجب نمىشود و اگر حج او، متوقف بر ترك واجب، يا فعل حرامى شود، بايد آنچه در نظر شارع، با اهميّت تر است مقدّم بدارد.

مسأله 2199: اگر به اندازهٴ حج، مال دارد، ولى بر اثر پيرى يا بيمارى نمىتواند حج كند، بايد در حيات خود، اجير بگيرد.

مسأله 2200: اگر شخص مستطيعى كه حج بر او مستقر شده، پيش از انجام حج فوت كند، بايد اجرت حج را، از اصل مال او خارج كنند و براى او نايب بگيرند.

مسأله 2201: در (حجة الاسلام) اجازهٴ پدر و مادر، نسبت به فرزند و اجازهٴ شوهر نسبت به زن، شرط نيست.

مسأله 2202: اگر براى ميّت، از ميقات كه معناى آن خواهد آمد، حج بدهند كافى است و لازم نيست از شهر او نايب بگيرند. و همچنين است نسبت به زنده اى كه نمىتواند حج برود.

مسأله 2203: اگر وصيّت كند براى او حج بفرستند، چنانچه مصرف حج از ثلث مال او بيشتر نباشد، يا ورثه اجازه دهند، بايد از طرف او حج بفرستند، البته در موردى كه حج براو مستقر نباشد وگرنه در هر صورت لازم است از طرف او حج بفرستند.

مسأله 2204: اگر كسى نذر يا عهد كند حج برود، هرچند قبلاً رفته باشد، بازهم بايد حج نمايد.

مسأله 2205: اگر كسى پيش از آنكه مستطيع شود، نذر كند در روز عرفه، دركربلاى معلّى باشد و بعد مستطيع شود نذر او بىاثر مىباشد و بايد حج كند.

مسأله 2206: اگر مرد، نايب زن شود، يا زن از طرف مرد، حج كند مانعى ندارد.

مسأله 2207: جايز است انسان در حج مستحب، قصد نيابت از پيامبر(ص) يا امام معصوم(ع) يا كسى كه زنده و يا مرده است بنمايد و براى او، ثواب حج دارد.

مسأله 2208: مستحب است انسان هرسال، حج نمايد و ثواب آن بيش از صدقه دادن به مقدار حج مىباشد.

مسأله 2209: كسى كه مىتواند حج تنها بجا آورد، بدون عمره، يا عمرهٴ تنها انجام دهد بدون حج، آنچه را كه مىتواند بجا آورد، بر او واجب مىباشد.

مسأله 2210: اگر زن قبل از احرام، حيض ببيند، در همان حال، احرام ببندد، پس اگر قبل از ايستادن در عرفات، پاك شود بايد اعمال عمره را، بجا آورد و اگر تا وقت وقوف در عرفات پاك نشود، بايد به (حج افراد) عدول كند، با همان حال به عرفات رفته، اعمال (حج افراد) را انجام داده بعداً (عمرهٴ مفرده) بجا آورد و همچنين است اگر بعد از احرام و قبل از طواف، حيض يا نفاس ببيند.

مسأله 2212: حج بر سه قسم است: 1 ـ حج تمتّع 2 ـ حجّ قران 3 ـ حج افراد.

مسأله 2213: (حج تمتّع) وظيفهٴ كسانى است كه وطنشان شانزده فرسخ شرعى يا بيشتر، از مكهٴ مكرّمه دور باشد. و (حج قران) و (افراد) وظيفهٴ كسانى است كه در مكهٴ مكرمه هستند و يا كمتر از شانزده فرسخ شرعى از آن دور مىباشند.

مسأله 2214: شخصى كه حج تمتع بجا مىآورد، عمرهٴ خود را پيش از حج، و شخصى كه حج قران يا افراد بجا مىآورد عمرهٴ خود را بعد از حج انجام مىدهد. و در حج قران هنگام احرام، قربانى را با خود همراه مىبرد.

مسأله 2218: اولين عمل از عمرهٴ تمتّع، احرام مىباشد و وقت آن، ماههاى حج است كه عبارتند از: شوال، ذىالقعده و ذىالحجّه.

مسأله 2219: محل احرام كه (ميقات) نام دارد، به اين شرح است: 1 ـ مسجد شجره، كه ميقات اهل مدينه مىباشد. 2 ـ وادى عقيق: ميقات كسانى است كه از راه عراق، به حج مىروند. 3 ـ قرن المنازل: ميقات كسانى است كه از طائف عبور كنند. 4 ـ يلملم: ميقات كسانى است كه از يمن عبور مىكنند. 5 ـ جحفه: ميقات كسانى است كه از مصر، يا شام به حج مىروند.

مسأله 2220: هركس از ميقاتى عبور كند، بايد از آن ميقات احرام ببندد.

مسأله 2221: واجبات احرام سه چيز است: 1 ـ نيّت، يعنى قصد كند: (احرام مىبندم براى عمرهٴ تمتّع قُرْبَةً إلَىاللهِ تَعالىٰ) و معناى احرام: التزام به ترك امور مخصوصى است كه ذكر خواهد شد. 2 ـ گفتن تلبيات اربع كه چنين است: (لَبَّيْكَ، اللّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لاشَريكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ، لاشَريكَ لَكَ). 3 ـ پوشيدن دو لباس احرام، يكى را مانند لنگ به خود مىبندد و ديگرى را بر دوش مىاندازد. و پوشيدن اين دو لباس بر مردها و زنها واجب است و بايد لباس احرام پاك بوده، از حرير و پوست حيوان حرام گوشت نباشد و نيز به اندازه اى نازك نباشد كه بدن انسان، از زير آن نمايان شود.

مسأله 2222: شخص محرم، بايد بيست و چهار چيز را ترك نمايد: 1 ـ شكار صحرايى، كمك كردن بر صيد آن و خوردن و كشتن آن، مگر حيوانات درنده كه دفع ضرر آنها جايز است. 2 ـ آميزش با زنان، خواه جماع باشد، يا بوسيدن، يا نگاه كردن و يا دست زدن با شهوت. 3 ـ عقد ازدواج، خواه براى خودش باشد يا براى ديگرى و همچنين است شاهد عقد شدن و اداى شهادت. 4 ـ استمناء، خواه با دست باشد، يا با غير آن. 5 ـ استعمال بوى خوش، مانند مشك، زعفران و عود، خواه خوردن باشد، يا ماليدن، يا بو كردن و مانند آن. و همچنين حرام است شخص محرم، هنگامى كه بوى بد مىشنود، بينى خود را بگيرد. 6 ـ پوشيدن لباسهاى دوخته براى مردان، ولى هميان يا چيز ديگرى كه پول را در آن نگهدارى مىكنند و همچنين فتق بند، مانعى ندارد. 7 ـ سرمه كشيدن. 8 ـ نگاه كردن در آينه. 9 ـ پوشيدن چكمه، جوراب و مانند آن، از چيزهايى كه پشت پا را بپوشاند و چنانچه بخواهد آن را بپوشد، بايد وسط آن را بشكافد. 10 ـ فسوق، يعنى دروغ گفتن، فحش دادن و مفاخره كردن. 11 ـ جدال كردن، يعنى (لا والله) يا (بلى والله) بگويد. و بنا بر احتياط واجب از هر قسمى اجتناب كند. 12 ـ كشتن، يا انداختن جانورانى كه در بدن است، مانند شپش، كك و مانند آن و همچنين نبايد آن را از جايى به جاى ديگر انتقال دهد. 13 ـ انگشتر به دست نمودن، اگر به قصد زينت باشد. 14 ـ زنيت كردن، هرگونه زينتى، هرچند مانند حنا باشد. 15 ـ پوشانيدن تمام سر، يا قسمتى از آن و يا گوش، براى مردها، حتى اگر با حنا و يا فرو بردن سر در آب باشد. 16 ـ پوشانيدن زنها روى خود را، خواه با نقاب باشد يا غير آن، ولى جايز است چيزى را از سر آويزان كنند، كه تا بينى يا چانه را بپوشاند و بنا بر احتياط به صورت نچسبد. 17 ـ روغن مالى بدن. 18 ـ كندن مو، خواه از سر باشد، يا از غير آن، اگرچه فقط يك مو باشد، ولى اگر در حال وضو بيفتد، اشكال ندارد. 19 ـ خون انداختن بدن، حتى با مسواك، در صورتى كه بداند اگر مسواك كند داندانهايش خون مىآيد. 20 ـ كندن دندان، هرچند خون نيايد. 21 ـ گرفتن ناخن. 22 ـ رفتن زير سايه، در حال حركت براى مردها، ولى اگر در منزل زير سايه باشد، مانعى ندارد. 23 ـ بريدن درخت و گياه حرم. 24 ـ اسلحه پوشيدن، مانند هفت تير و شمشير.

مسأله 2223: محرّمات احرام كه در مسألهٴ قبل بيان شد، سه قسم است، اول: آنچه فقط حرام است. دوم: آنچه حرام و ارتكاب آن موجب كفّاره است. سوّم: آنچه موجب بطلان حج نيز مىباشد. و به طور اختصار به بعضى كفّاره ها اشاره مىنماييم.

مسأله 2225: پس از بستن احرام عمره، بايد به مكهٴ مكرّمه آمده و دوّمين عمل عمره را كه طواف دور خانهٴ كعبه است، بجا آورد.

مسأله 2226: كيفيّت طواف: خانهٴ كعبه را طرف چپ خود قرار داده و هفت مرتبه دور آن گردش مىكند، از حجرالاسود ابتدا نموده و به آن خاتمه مىيابد.

مسأله 2228: عمل سوم عمره، بجا آوردن دو ركعت نماز طواف در نزد يا پشت مقام حضرت ابراهيم(ع) است.

مسأله 2230: عمل چهارم عمره، سعى بين صفا و مروه است كه بايد هفت مرتبه، مسافت بين صفا و مروه را طى كند، ابتداى سعى از صفا و پايان آن در مروه است.

مسأله 2231: رفتن از صفا به مروه يك (شوط) و برگشتن از آن به صفا يك (شوط) ديگر حساب مىشود.

مسأله 2233: پس از اتمام سعى، بايد عمل پنجم عمره را كه (تقصير) است، بجا آورد.

مسأله 2234: تقصير، يعنى مقدارى از موى سر، يا صورت و يا ناخن را بگيرد و چنين نيّت كند: (تقصير عمرهٴ تمتّع بجا مىآورم براى اطاعت خداوند).

مسأله 2236: چنانچه گفته شد: حج سيزده عمل دارد، اولين عمل آن، احرام است و انسان بعد از آنكه عمرهٴ تمتّع را تمام كرد، بايد به همان كيفيتى كه در عمره گفته شد، براى حج احرام ببندد، با اين فرق كه احرام عمره، از ميقات بود و احرام حج از شهر مكّهٴ مكرّمه است و مستحب است كه از (مسجدالحرام) احرام ببندد. و براى احرام چنين نيّت كند: (محرم مىشوم به احرام حج تمتّع، براى تقرّب به درگاه خداوند).

مسأله 2238: عمل دوم حج، وقوف به عرفات، يعنى از ظهر روز عرفه (روز نهم) تا غروب آفتاب در صحراى عرفات باشد.

مسأله 2240: ـ بعد از غروب آفتاب شب عيد، بايد از عرفات به صحراى مشعر برود و در آنجا تا طلوع آفتاب روز عيد كه روز دهم است، توقّف كند.

مسأله 2243: پس از انجام اعمال منى، انسان مىتواند همان روز عيد (دهم ذىالحجّه) به شهر مكهٴ مكرّمه برود تا در آنجا پنج عمل بجا آورد: 1 ـ طواف زيارت، كه نيّت آن چنين است: (طواف زيارت مىكنم به جهت اطاعت خداوند). 2 ـ دو ركعت نماز طواف نزد مقام حضرت ابراهيم(ع) يا پشت آن و چنين نيّت مىكند: (دو ركعت نماز طواف زيارت، بجا مىآورم بجهت تقرّب به درگاه خداوند). 3 ـ سعى بين صفا و مروه، به همان نحوى كه بيان شد و نيّت آن چنين است: (سعى مىكنم بين صفا و مروه براى حج تمتّع قربة الى الله تعالى). 4 ـ طواف نساء، كه مانند طواف حج است و چنين نيّت مىكند: (طواف نساء بجا مىآورم، به جهت تقرّب به خداوند). 5 ـ دو ركعت نماز طواف نساء و در آن چنين نيّت مىكند: (دو ركعت نماز طواف نساء بجا مىآورم، قربة الى الله تعالى).

مسأله 2244: انسان مىتواند روز دهم در منى بماند و روز يازدهم يا دوازدهم به شهر مكهٴ مكرمه برود و اعمال آن را بجا آورد.

مسأله 2246: شب يازدهم و دوازدهم، بايد حجاج در منى بمانند و اگر انسان در حال احرام، معاشرت با زن يا صيد كرده باشد، بايد شب سيزدهم را نيز در منى بماند. و چنين نيّت مىكند: (بيتوته مىكنم در منى، به جهت تقرّب به درگاه پروردگار).

مسأله 2247: اگر انسان در حال احرام، معاشرت با زن و يا صيد نكرده باشد، مىتواند بعد از ظهر روز دوازدهم، از منى خارج شود و چنانچه تا غروب آفتاب، در آنجا باشد، بايد آن شب را نيز در منى بماند.