مسأله 2989: مكاتبه، يعنى: مولا با بردهٴ خود قرار بگذارد كه در مقابل پرداخت مقدار معيّنى آزاد شود و صيغهٴ آن چنين است كه مولا بگويد: (كاتبتك ايّها العبد على مائة دينار ـ مثلاً ـ فاذا ادّيتها فانت حرّ) يعنى با تو قرار داد گذاشتم كه مثلاً در مقابل پرداخت صد دينار آزاد باشى، پس اگر آن را بپردازى، آزاد خواهى بود.

مسأله 2990: جايز است در صيغهٴ مكاتبه شرط كنند مال را يك مرتبه بدهد، يا به صورت اقساط بپردازد.

مسأله 2991: مكاتبه دو قسم است: 1 ـ مكاتبهٴ مطلقه كه ذكر شد، 2 ـ مكاتبهٴ مشروطه كه مولا در ضمن عقد شرط كند اگر برده نتواند همهٴ مال را كاملاً بپردازد، بر بردگى خود باقى مىماند، پس مولا بعد از خواندن صيغهٴ مكاتبه بايد بگويد: (فان عجزت فانت ردّ فىالرّقّ) يعنى: و چنانچه نتوانى مال را بدهى بر بردگى باقى هستى.

مسأله 2992: اگر برده اى كه با مولاى خود مكاتبهٴ مطلقه كرده، نتواند همهٴ مالى را كه قرار گذاشته اند بپردازد، به همان مقدارى كه پرداخته آزاد خواهد شد، مثلاً اگر نصف مال را بدهد، نصف او آزاد مىشود و اگر ثلث مال را بدهد، ثلث او آزاد مىشود و دراين صورت مولا نمىتواند مكاتبه را برهم بزند و چنانچه برده نتواند باقيماندهٴ مال الكتابه را بدهد، امام معصوم(ع) يا نايب او از سهم رقاب زكات، او را آزاد مىكند.

مسأله 2993: اگر برده اى كه مكاتبهٴ مطلقه شده بميرد، چنانچه چيزى از مال الكتابه را نداده باشد، هرچه مال دارد به مولا ارث مىرسد و اگر مقدارى از آن را داده است، به نسبتى كه پرداخت نكرده، به مولا ارث مىرسد، مثلاً اگر نصف مال را داده باشد، نصف ارث او به مولا مىرسد و باقيماندهٴ ارث، به بازماندگان برده مىرسد.

مسأله 2994: برده اى كه مكاتبهٴ مشروطه شده است، تا همهٴ مال الكتابه را ندهد، آزاد نمىشود.

مسأله 2995: اگر برده اى كه مكاتبهٴ مشروطه شده، بميرد، چنانچه تمام مال الكتابه را نداده باشد، همهٴ ارثش به مولا مىرسد، هرچند مثلاً نصف يا ثلث مال الكتابه را، پرداخته باشد.

مسأله 2996: برده اى كه مكاتبه مىكند، بايد بالغ و عاقل باشد و با قصد و اختيار خود مكاتبه كند، زيرا مكاتبه احتياج به قبول دارد و قبول بدون اين شرايط صحيح نيست، ولى برده اى را كه مولا مىخواهد آزاد كند لازم نيست عاقل يا بالغ باشد، بلكه بچه و ديوانه را نيز اگر آزاد كند صحيح است.

مسأله 2997: مال الكتابه، دين و بدهى است و بايد معلوم بوده، وقت آن نيز معيّن گردد.